8 tips voor gezond en veilig werken in de ploegendienst

In 2016 werkten bijna 878,000 mensen in Nederland in ploegendienst. Werken in ploegendienst betekent het werken op wisselende tijden volgens een vast rooster. Werken in ploegendiensten kan noodzakelijk zijn door piektijden in productie of omdat organisaties bijvoorbeeld hun investering in machines terug willen winnen.

Ploegendiensten komen in verschillende vormen voor, waarbij de twee-, drie- en vijfploegendiensten het meest in de praktijk voorkomen. Bij een tweeploegendienst werkt de ene ploeg van ’s ochtends vroeg tot in de middag. De andere ploeg werkt van ’s middags tot laat in de avond. Na een week draaien de diensten om. Bij een drieploegendienst is er sprake van een vroege ploeg, een late ploeg en een nachtploeg. Dit rooster wordt doorgaans ingezet bij bedrijven die vijf dagen per week operationeel zijn. Bij een vijfploegendienst is er sprake van een volcontinue rooster. Dit houdt in dat er altijd een van de vijf ploegen aanwezig is alle zeven dagen van de week.

Uit onderzoek blijkt dat werknemers die regelmatig buiten kantoortijden werken –met name in de ploegendienst- relatief vaak een arbeidsongeval hebben. Zo had 1 op de 8 werknemers (11,8 %) die in 2013 regelmatig in een ploegendienst werkten een arbeidsongeval. Één van de voornaamste oorzaken hiervan is dat het werken in ploegendienst negatieve consequenties kan hebben voor de gezondheid van werknemers; werknemers kunnen bijvoorbeeld last krijgen van slaapgebrek, hoofdpijn, concentratieverlies en vermoeidheid. Dit kan op zijn beurt weer tot gevaarlijke situaties en ongevallen leiden. Het is daarom voor zowel werkgevers als werknemers van belang om maatregelen te nemen om de negatieve effecten van ploegendienst zoveel mogelijk tegen te gaan.

De biologische klok

Werken in ploegendienst kan een negatief effect hebben op het eet- en slaappatroon van werknemers, omdat het onregelmatige karakter van de ploegendienst de biologische klok verstoort. Wanneer werknemers in de nacht werken, moeten zij tegen hun natuurlijke lichaamsritmes vechten om wakker te blijven. Dit heeft tot gevolg dat er doorgaans in de nacht veel ongezonde (suikerhoudende) producten en cafeïne rijke dranken worden geconsumeerd om het lichaam wakker en alert te houden.

Na de nachtdienst wordt vervolgens overdag geslapen, wanneer het lichaam van de werknemer verwacht dat het alert moet zijn. Dit betekent dat werknemer na de nachtdiensten tegen de biologische klok in moeten slapen en dat heeft weer een negatieve invloed op de  lichaamstemperatuur en de spijsvertering. De lichaamstemperatuur is in de nacht lager omdat het lichaam ‘verwacht’ dat het gaat slapen. Ook de spijsvertering is ‘on hold’ in de nacht en verteert dan heel weinig voedsel dat is ingenomen. Dit kan op langere termijn leiden tot afname van alertheid en een toename van slaperigheid en vermoeidheid. Het gevolg daarvan kan een lagere productiviteit zijn en een toename van incidenten en ongevallen. Omdat werknemers die een nachtdienst hebben gedraaid het meest slaperig zijn aan het eind van een nachtdienst, kan dit weer leiden tot een grotere kans op verkeersongevallen als ze na de dienst naar huis rijden.

Over het algemeen blijkt dat medewerkers na een nachtdienst het minste uren slaap krijgen, vergeleken met medewerkers in een ochtend- en/of middagdienst. Maar ook bij een middagdienst worden er significant meer fouten in de laatste 2 uur van de dienst gemaakt. Kortom, de negatieve effecten van het werken in ploegendiensten worden vooral ervaren door medewerkers tijdens en na hun nachtdienst, maar de onderstaande tips kunnen ook zeker van pas komen voor werknemers die overdag late diensten draaien.

Tips voor de organisatie

  1. Zorg dat iedereen de gevolgen kent!

Het is belangrijk dat medewerkers geïnformeerd worden over de mogelijke negatieve gevolgen van het werken in ploegendiensten. Doordat zij geïnformeerd zijn over de gevolgen, kunnen ze bewust bepaalde keuzes maken die ervoor zorgen dat ze veilig en gezond in  ploegendiensten kunnen werken.

  1. Zorg voor een zo optimaal mogelijk ploegenschema

Uit diverse onderzoeken blijkt dat rotatie van diensten die met de klok mee gaan (dag-, avond-, en ochtenddienst), het lichaam beter helpen om te herstellen, dan rotatie van diensten die tegen de klok ingaan (dag-, ochtend-, en avonddienst). Om de twee of drie dagen roteren naar een volgende dienst, werkt beter dan bijvoorbeeld pas na een week roteren.

  1. Zorg voor sterk kunstmatig licht in de ruimtes

Een oplossing tegen slaperigheid is het gebruik van sterk kunstmatig licht. Een normaal verlichte kamer ’s nachts is ongeveer verlicht met 150 lux. Uit diverse onderzoeken blijkt dat 2500 lux of hoger, sterke invloed heeft op de alertheid van mensen die in nachtdiensten werken. Verder is er onderzocht dat flikkerend sterk licht (5000 lux, 20 minuten aan/40 minuten uit) ook bewezen effect heeft op de alertheid tijdens nachtdiensten.

Tips voor medewerkers

  1. Zorg voor een goed slaapschema

Goed slapen blijkt het belangrijkste advies te zijn om je biologische klok zo goed mogelijk te herstellen en om de negatieve effecten van een nachtdienst tegen te gaan. Bij het slapen heeft je lichaam behoefte aan een vast patroon. Het is daarom goed om de nacht voor de eerste nachtdienst alvast wat later naar bed te gaan, zodat je lichaam kan wennen aan het nieuwe ritme. Ook wordt aangeraden om na een nachtdienst te ontspannen, bijvoorbeeld door nog even tv te kijken waardoor het lichaam tot rust komt. Een donkere ruimte en weinig geluid helpen om gemakkelijker (door) te slapen. Sporten voor het slapen gaan wordt afgeraden omdat het de adrenaline in je bloed verhoogt waardoor je daarna niet makkelijk in slaap valt.

  1. Neem af en toe een powernap

Kort slapen tijdens een pauze van een nachtdienst helpt om alertheid te verbeteren en compenseert voor slaaptekort door een nachtdienst. Een korte slaap van minimaal 10 tot 15 minuten helpt al bij het verbeteren van de alertheid tijdens een avonddienst. Neem indien mogelijk een langere powernap.

  1. Zorg voor een goed eetpatroon

Tijdens en na een ploegendienst helpt het om een gezond eetpatroon aan te houden. Dat begint met het aanhouden van een vaste structuur van drie maaltijden (en snacks) per dag om de biologische klok te helpen om signalen naar het lichaam te versturen om door te geven hoe laat er gegeten en geslapen moet worden. Door op vaste tijden te eten sla je geen maaltijden over, en verklein je de kans op het risico om calorieën later op de dag te gaan compenseren (door meer honger). Het is belangrijk om rekening te houden met het eten dat wordt geconsumeerd tijdens een nachtdienst. Een voorbeeld hiervan is dat je ’s nachts beter geen koolhydraten kan eten omdat deze voor een dip kunnen zorgen waarbij je je meer vermoeid voelt.

  1. Ga slim om met stimulerende middelen

Een kop koffie op zijn tijd helpt bij het verbeteren van de alertheid. Beperk het gebruik van cafeïne aan het einde van de nachtdienst, zodat je daarna goed in slaap kunt vallen. Het wordt afgeraden om slaapmiddelen te gebruiken na de nachtdienst, omdat je met slaapmiddelen niet makkelijk in diepe slaap (REM-slaap) terecht komt, en dat kan sufheid veroorzaken na het slapen. Een goed alternatief voor slaapmiddelen is het slikken van melatonine pillen. Deze pillen helpen wel om in diepe slaap te komen. Doe dit wel in overleg met een (huis)arts, omdat deze pillen negatieve bijwerkingen kunnen hebben en ze volgens een strikt schema ingenomen moeten worden.

  1. Zorg voor voldoende lichamelijke beweging

Lichamelijke beweging en een goede conditie hebben een positieve invloed op de lengte en diepte van je slaap en op het doorslapen. Regelmatig bewegen vermindert ook vermoeidheid en verhoogt de alertheid. Intensief sporten 1,5 tot 2 uur voor het slapen gaan wordt afgeraden omdat sporten de adrenaline in je bloed verhoogt waardoor je daarna niet makkelijk in slaap valt.

Kortom, zorg goed voor jezelf en voor elkaar!

Door de bovenstaande tips te volgen vergroot men de kans dat medewerkers veilig en gezond in een ploegendienst werken. De aandacht, alertheid en uiteindelijk ook de productiviteit wordt hierdoor vergroot. Deze tips helpen om ineffectiviteit, incidenten en ongevallen op de werkplek tegen te gaan.

Wilt u meer weten over gezond en veilig werken in ploegendiensten?

Vraag vrijblijvend informatie aan bij ons via algemeen@alfabeeld.nl of 020-68 64 600. Wij geven o.a. trainingen en advies over het gezond en veilig werken in ploegendiensten.

Gebruikte literatuur in deze blog

Sterk licht

Powernap

  • Cuomo, G., & Ferrillo, F. (2004). Professional shift-work drivers who adopt prohylactic naps can reduce the risk of car accidents during night work. Sleep, sleep restriction, and performance, 27, 1295-1302.
  • Pallesen, S., Bjorvatn, B., Magerøy, N., Saksvik, I. B., Waage, S., Moen, B. E. (2010). Measures to counteract the negative effects of night work. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 36, 109-20.
  • Sallinen, M., Harma, M., Akerstedt, T., Rosa, R., Lillqvist, Q. (1998). Promoting alertness with a short nap during a night shift. Journal of Sleep Research, 7(4), 225-294.
  • Tucker, P., Folkard S, & Macdonald, I. (2003). Rest breaks and accident risk. Lancet, 22(361), 680.

Ploegendienst

  • Knauth, P. (1996). Designing better shift systems. Applied Ergonomics, 27, 39-44.
  • Knauth P.(1998). Innovative worktime arrangements. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 24, 13-7.
  • Gärtner, J., Popkin, S., Leitner, W., Wahl, S., Akerstedt, T., Folkard, S. (2004). Analyzing irregular working hours: lessons learned in the development of RAS 1.0–The Representation and Analysis Software. Chronobiology International, 21, 1025-35.
  • Costa G, Sartori S, Akerstedt, T. (2006). Influence of flexibility and variability of working hours on health and well-being. Chronobiology International, 23, 1125-37.
  • Oexman, R.D., Knotts, T.L., & Koch, J. (2002). Working while the world sleeps: a consideration of sleep and shift work design. Employee responsibilities and rights journal, 14, 145-157
  • Scott, A.J. (1994). Chronobiological considerations in shiftworker sleep and performance and shiftwork scheduling. Human performance, 7, 207-233.

Melatonine pillen

  • Matsubara, E., Bryant-Thomas, T., Pacheco, Q. J., (2003). Melatonin increases survival and inhibits oxidative and amyloid pathology in a transgenic model of Alzheimer’s disease. Journal of Neurochemistry, 85(5), 1101–1108.